Γιατί δεν μπορείς να το αφήσεις

Είναι 23:47. Πιάνεις το κινητό «μόνο για να τσεκάρεις κάτι». Την επόμενη φορά που κοιτάς την ώρα, είναι 01:12. Δεν θυμάσαι να αποφάσισες να συνεχίσεις, και δεν θυμάσαι καλά-καλά τι είδες. Σου θυμίζει κάτι; Δεν είσαι αδύναμος/η, και δεν είσαι ο μόνος.

Δεν φταις μόνο εσύ. Έτσι σχεδιάστηκε.

Οι περισσότερες εφαρμογές που σκρολάρεις δεν έχουν φυσικό τέλος. Ένα βιβλίο έχει κεφάλαια και ένα επεισόδιο έχει τίτλους τέλους. Το feed απλώς συνεχίζει. Χωρίς σημείο στάσης, ο εγκέφαλός σου δεν παίρνει ποτέ το μικρό σήμα που λέει «τέλος, άφησέ το».

Το feed είναι επίσης απρόβλεπτο. Οι περισσότερες αναρτήσεις είναι βαρετές, και ξαφνικά μία είναι ξεκαρδιστική, ή όμορφη, ή αφορά κάποιον που αγαπάς. Οι ψυχολόγοι ξέρουν εδώ και δεκαετίες ότι οι ανταμοιβές που έρχονται μερικές φορές, στην τύχη, μας κρατάνε πολύ πιο δυνατά από εκείνες που έρχονται κάθε φορά. Είναι το ίδιο «μήπως το επόμενο» που κάνει τους ανθρώπους να τραβούν ξανά τον μοχλό σε ένα φρουτάκι. Κάθε swipe είναι ένα μικρό στοίχημα ότι η επόμενη ανάρτηση θα αξίζει.

Μετά έρχονται τα likes. Όταν ερευνητές ανέλυσαν πάνω από ένα εκατομμύριο αναρτήσεις από περισσότερους από 4.000 ανθρώπους, βρήκαν ότι οι αναρτήσεις ακολουθούσαν το ίδιο μοτίβο με τη μάθηση μέσω ανταμοιβής: οι άνθρωποι δημοσίευαν περισσότερο όταν έπαιρναν περισσότερα likes και συγχρόνιζαν τις αναρτήσεις τους ώστε να μαζέψουν όσο το δυνατόν περισσότερα. Τα likes λειτουργούν ως κοινωνικές ανταμοιβές, και ο εγκέφαλός μας είναι φτιαγμένος να τις κυνηγά.

Από πάνω, οι ειδοποιήσεις. Όταν ερευνητές κατέγραψαν για μια εβδομάδα τα κινητά περίπου 200 νέων 11–17 ετών, πάνω από τους μισούς λάμβαναν 237 ή περισσότερες ειδοποιήσεις την ημέρα, και περίπου το ένα τέταρτο έφτανε σε ώρες σχολείου. Κάθε δόνηση είναι μια πρόσκληση να γυρίσεις πίσω.

Το feed σε μαθαίνει πιο γρήγορα απ' ό,τι το μαθαίνεις εσύ

Κάθε φορά που σταματάς σε ένα βίντεο, το ξαναβλέπεις ή απλώς επιβραδύνεις τον αντίχειρά σου, η εφαρμογή το σημειώνει. Μέσα σε λίγες μέρες ξέρει τι σε κάνει να γελάς, τι σε θυμώνει και τι σε κάνει να νιώθεις ανασφάλεια, και σου σερβίρει περισσότερα από αυτά ακριβώς. Γι' αυτό το feed σου μοιάζει ανατριχιαστικά «εσύ», και γι' αυτό δύο άνθρωποι που κάθονται δίπλα-δίπλα μπορεί να ζουν σε εντελώς διαφορετικούς online κόσμους.

Σκέψου πώς λειτουργεί αυτό στην πράξη. Ανοίγεις την εφαρμογή περιμένοντας τον καφέ. Την ανοίγεις στις διαφημίσεις, μετά στο ασανσέρ, μετά στην τουαλέτα, μετά στο κόκκινο φανάρι. Καμία από αυτές τις στιγμές δεν μοιάζει με «χρήση social media». Η καθεμιά κρατάει λίγα δευτερόλεπτα. Αν όμως τις αθροίσεις, μπορούν εύκολα να γεμίσουν μερικές ώρες τη μέρα, σε κομμάτια τόσο μικρά που δεν τα βλέπεις να φεύγουν.

Πόσοι δυσκολεύονται;

Στις ΗΠΑ, σχεδόν οι μισοί έφηβοι λένε πλέον ότι είναι online «σχεδόν συνέχεια», από 24% πριν από μια δεκαετία. Στην Ευρώπη, η μεγάλη σχολική έρευνα του ΠΟΥ (σχεδόν 280.000 νέοι 11–15 ετών σε 44 χώρες) βρήκε ότι η προβληματική χρήση των social media αυξήθηκε από 7% το 2018 σε 11% το 2022. Τα κορίτσια την ανέφεραν συχνότερα από τα αγόρια (13% έναντι 9%).

Ούτε οι ενήλικοι γλιτώνουν. Ο ίδιος σχεδιασμός που «αγκιστρώνει» έναν 14χρονο λειτουργεί και σε έναν 40χρονο στην ουρά του σούπερ μάρκετ, ή σε έναν γονιό που λέει στα παιδιά του να αφήσουν το κινητό κρατώντας το δικό του.

Είναι πραγματικά «εθισμός»;

Επίσημα, ο «εθισμός στα social media» δεν είναι διάγνωση. Το διαγνωστικό εγχειρίδιο του ΠΟΥ περιλαμβάνει τη διαταραχή gaming αλλά όχι τα social media, και οι επιστήμονες ακόμη διαφωνούν για τη λέξη. Οι ερευνητές μιλούν συνήθως για προβληματική χρήση των social media. Περιγράφει ένα μοτίβο που μοιάζει πολύ με εθισμό:

Χάνεις τον έλεγχο του πόση ώρα μένεις. Το σκέφτεσαι και όταν δεν το χρησιμοποιείς. Νιώθεις ανησυχία όταν δεν μπορείς να τσεκάρεις. Παραμερίζει άλλα πράγματα που σε νοιάζουν, και συνεχίζεις ακόμη κι όταν σου δημιουργεί προβλήματα.

Το πιο σημαντικό εύρημα της πρόσφατης έρευνας: το μοτίβο μετράει περισσότερο από τις ώρες. Μια μελέτη του 2025 στο περιοδικό JAMA παρακολούθησε 4.285 νέους στις ΗΠΑ από την ηλικία των 10 περίπου έως τα μέσα της εφηβείας. Σχεδόν ένας στους τρεις (31,3%) έδειξε ένα αυξανόμενο εθιστικό μοτίβο χρήσης social media με τον καιρό. Αυτοί οι νέοι είχαν περίπου διπλάσιο κίνδυνο αυτοκτονικής συμπεριφοράς σε σύγκριση με όσους η χρήση έμεινε χαμηλή και ελεγχόμενη. Ο συνολικός χρόνος οθόνης, από μόνος του, δεν προέβλεπε αυτά τα προβλήματα. Η μελέτη δεν αποδεικνύει αιτία και αποτέλεσμα, αλλά στέλνει ένα καθαρό μήνυμα: δύο ώρες χαλαρής χρήσης δεν είναι το ίδιο με δύο ώρες που δεν μπορούσες να σταματήσεις.

Τι σημαίνει αυτό για σένα;

Τίποτα από αυτά δεν σημαίνει ότι πρέπει να πετάξεις το κινητό στη θάλασσα. Τα social media μπορούν να σε συνδέσουν με φίλους, κοινότητες και ιδέες. Το πραγματικό ερώτημα είναι πιο απλό: ποιος αποφασίζει πότε σταματάς, εσύ ή η εφαρμογή; Αν η ειλικρινής απάντηση είναι «η εφαρμογή» πιο συχνά απ' όσο θα ήθελες, αυτό δεν είναι ηθική αποτυχία. Απέναντί σου έχεις προϊόντα φτιαγμένα από πολύ έξυπνους ανθρώπους για να κρατούν την προσοχή σου. Δεν είναι όμως και αδυναμία. Το να ξέρεις πώς λειτουργεί το αγκίστρι είναι αυτό που σου επιτρέπει να πάρεις πίσω λίγο έλεγχο, και το πρώτο βήμα είναι να το προσέξεις.

Αν η χρήση σου μοιάζει εκτός ελέγχου ή επηρεάζει τη διάθεσή σου, ένας ψυχολόγος ή σύμβουλος μπορεί να βοηθήσει. Δεν χρειάζεται να «πιάσεις πάτο» πρώτα. Αν κάποια στιγμή κάνεις σκέψεις να βλάψεις τον εαυτό σου, μίλα με κάποιον τώρα: στην Ελλάδα, κάλεσε τη 24ωρη Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018, ή το 112 σε έκτακτη ανάγκη.

Εκπαιδευτική καθοδήγηση, όχι διάγνωση ή ιατρική φροντίδα.